Czy obawy pracowników przed negatywnymi skutkami automatyzacji mają słuszne podłoże? 

Redukcja zatrudnienia przez automatyzację i wpływ tej technologii na rynek pracy to jedne z kluczowych zagadnień analizowanych przez współczesnych ekonomistów. Pracodawcy tymczasem zmagają się z negatywnym postrzeganiem automatyzacji. Obawy pracowników przed utratą pracy zniechęcają ich do aktywnego poszukiwania potencjału automatyzacyjnego. Utrudniają tym samym efektywne wdrożenia usprawnień. 

• Czy taki opór wobec automatyzacji jest uzasadniony? 
• Jakie faktycznie zamiary wobec pracowników mają organizacje wdrażające automatyzację?

Na te pytania próbuję odpowiedzieć zestawiając prognozy naukowców oraz wyniki badań własnych przeprowadzonych w ramach rozprawy doktorskiej na próbie 62 organizacji reprezentujących branżę farmaceutyczną, finansową, IT oraz sprzedażową¹. Przedstawiam też rekomendacje działań wspierających zrównoważony rozwój technologiczny.

Co o automatyzacji mówią naukowcy?

Z perspektywy rynku pracy kluczowym zagadnieniem jest potencjalny wpływ nowej technologii na powstawanie bezrobocia technologicznego. Zjawisko to analizuje się opierając się na trzech pytaniach: 

• jak zmienia się liczba zadań do wykonania?
• jak zmienia się charakter tych zadań?
• kto ma przewagę w ich wykonywaniu – maszyny czy ludzie?

Przypuszcza się, że wobec obecnych przemian technologicznych zjawisko to może dotknąć zawodów profesjonalnych opartych na wiedzy, a utrata miejsc pracy przez profesjonalistów stanie się ogólną tendencją. Przetrwają najlepsi i najbardziej błyskotliwi profesjonaliści².

Badania naukowców tej kwestii nie są jednak spójne. Możemy się spotkać zarówno z koncepcjami skrajnie pozytywnymi, jak i skrajnie pesymistycznymi. Zwolennicy pierwszych z nich wykazują brak zagrożenia dla utrzymania miejsc pracy, zakładając, że nowe technologie stworzą wiele nowych miejsc pracy, z których będą mogły skorzystać osoby, których obecne zadania zostały zautomatyzowane. W wizjach pesymistycznych autorzy argumentują, że kreacja nowych stanowisk nie pokryje podaży pracy. 

Część autorów wykazuje również bezpieczny, czyli neutralny stosunek do wpływu technologii na rynek pracy, podkreślając, że ostateczny wpływ technologii na otoczenie społeczno-gospodarcze będzie zależał od świadomego podejścia do ich wdrożeń. Zestawienie wybranych przedstawicieli tych trzech stanowisk prezentuję w poniższej tabeli:

Prognozy naukowców dotyczące wpływu automatyzacji na rynek pracy:

Optymiści	Neutralni	Pesymiści
L.P. Willcocks, M. Lacity (LSE) D. Schatsky, J. Schwartz (Deloitte)	S. Hawking A. McAfee, E. Brynjolfsson (MIT) T. Davenport, J. Kirby (MIT) J.C.R. Licklider A. Pentland (MIT) T. Friedman J. Guszcza, H. Lewis, P. Evans-Greenwood (Deloitte)	C.B. Frey, M.A. Osborne (Oxford): 47% do 2033 r. K.F. Brant, A. Gupta, D. Sommer (Gartner): 90% do 2030 r. R. Susskind, D. Susskind

Warto tutaj podkreślić, że prognozy optymistyczne dotyczą tylko najbliższych lat. Naukowcy wykazują, że w tym czasie będą powstawać zespoły łączące pracę ludzi i robotów, w których każdy będzie wykonywał pracę najlepiej dopasowaną do swoich kompetencji³. Podkreśla się też, że technologie kognitywne są dotychczas wykorzystywane w wąskich dziedzinach, a automatyzacja całych procesów czy stanowisk jest mało prawdopodobna w najbliższych latach⁴.

Na samym skraju prognoz pesymistycznych można wskazać reprezentantów firmy badawczej Gartner, którzy przewidują, że do 2030 r. aż 90% stanowisk pracy, które znamy obecnie, zostanie zastąpiona inteligentnymi maszynami⁵. Bardzo często cytowani Carl Benedikt Frey i Michael A. Osborne z University of Oxford wykazali natomiast w szczegółowej analizie, że 47% osób zatrudnionych w USA znajduje się w grupie ryzyka utraty zatrudnienia w związku z wprowadzaną automatyzacją⁶.

Takie są zagraniczne prognozy. A jak to wygląda w naszej dzisiejszej rzeczywistości?

Redukcja czy delegowanie?

Moje badania na rynku polskim wykazały, że już obecnie 31% organizacji wskazuje redukcję zatrudnienia jako jeden z kluczowych celów podejmowanych działań automatyzacyjnych. Dzieje się tak szczególnie w obszarach nastawionych na konkurowanie niską ceną. Wśród analizowanych przedsiębiorstw wskaźnik ten był najwyższy w branży telekomunikacyjnej.

Czy to dużo? Taki wynik powinien zwrócić uwagę pracowników, jednak trzeba podkreślić, że nawet w organizacjach nastawionych na redukcję, nie każda automatyzacja będzie prowadziła do zwolnień. Jako równoczesny cel automatyzacji 74% spośród organizacji planujących redukcję wskazuje także oddelegowanie obecnych pracowników do innych zadań, generujących większą wartość dla przedsiębiorstwa.

W całej badanej próbie zdecydowana większość, czyli 69% organizacji jako dzisiejszy cel automatyzacji wskazuje oddelegowanie pracowników do nowych zadań generujących wartość. Ten współczynnik był wysoki zwłaszcza dla branży IT (78%) oraz finansowej (74%). Są to obszary, w których brakuje na rynku wykwalifikowanych pracowników, pracodawcy chcą zatem rozwijać osoby dostępne w ich zespołach.

Moja prognoza na przyszłość jest jednak bardziej pesymistyczna, bowiem ponad połowa badanych organizacji (56%) planuje docelowo zredukować zatrudnienie opierając się na automatyzacji. 91% z nich planuje równocześnie też delegować pracowników do innych zadań. 

Szczegółowe wyniki moich badań w tym zakresie przedstawiam poniżej:

Zgodnie z powyższym wykresem zarówno obecnie jak i w przyszłości delegowanie do nowych zadań ma przewagę nad redukcją zatrudnienia. Kluczem do udzielenia odpowiedzi na pytania związane z bezrobociem technologicznym jest zatem ustalenie, które dokładnie stanowiska są zagrożone, a jakie stanowiska równocześnie będą tworzone lub wzmacniane. 

W ramach 56% organizacji planujących zwolnienia ustalić również trzeba spodziewany poziom redukcji zatrudnienia. Wiemy bowiem, że zwolnienia są planowane, nie wiemy natomiast ilu oraz których pracowników mogą one dotyczyć. 

I co dalej moim stanowiskiem pracy?

Oczywiście w przypadku prognoz należy zachować ogólną ostrożność. Warto pamiętać, że wiele przypuszczeń formułowanych w ostatnich dziesięcioleciach ubiegłego wieku nie sprawdza się w obliczu obecnych technologii, najczęściej nie dorównując wygórowanym oczekiwaniom. W latach 60., kiedy budowano podwaliny pod teorię sztucznej inteligencji przewidywano np., że szybko osiągnie ona formę generalną (ang. Artificial General Intelligence, AGI), co jednak nawet dziś wydaje się bardzo odległym scenariuszem. Następnie w latach 90. przewidywano, że pierwszym zawodem podlegającym automatyzacji będą programiści, co jak wiemy dziś jest dalekie od prawdy, gdyż jest to jeden z zawodów o najwyższych brakach kadrowych. 

Dlatego też analizując współczesne prognozy rozwoju automatyzacji warto przyjąć otwartą, lecz ostrożną postawę. Zarówno pracodawcy jak i pracownicy potrzebują konkretnych informacji, które pomogą im zaplanować przyszłość.

Ze wsparciem powinny przyjść szczegółowe badania pozwalające na ocenę podatności poszczególnych zawodów na automatyzację. Na ich podstawie można budować rekomendacje profili kształcenia przyszłych pracowników. Takie świadome podejście powinno zniwelować potencjalne długofalowe negatywne efekty automatyzacji i wzmocnić osiągane korzyści, umożliwiając tym samym zrównoważony rozwój technologiczny.

Ten obszar to moje kolejne wyzwanie badawcze! Jesteście zainteresowani wynikami takich badań w swojej branży? Zachęcam do kontaktu!

Czy w Twojej organizacji widoczne są obawy wobec automatyzacji? Podziel się komentarzem: